Uitgelicht

Uitgelicht : een trompe-l’oeil van een trompe-l’oeil (deel 1)

Deur met een trompe-l’oeil van een wuivende dame, olieverf op hout, ca. 1700

De wuivende dame op de deur van de regentenkamer van het Vrouwenhuis is een bijzonderheid. Zij draagt de mode van rond 1685-1700, met een hoog fontangekapsel (bedacht door Madame de la Fontange).

Zo’n levensechte afbeelding wordt een trompe-l’oeil genoemd : gezichtsbedrog. Als de werkelijke deur dicht is, houdt zij hem al open en zien wij de hoek van de kamer achter haar, met een beschilderd behang.

Het is een van de oudste en laatste trompe-l’oeils van een mensfiguur in Nederland.

Tijdens de restauratie van het Vrouwenhuis 2020-2021 moet de deur en de achterliggende kamer beschermd worden. Maar zo’n lichtgrijze stofdeur is ook maar saai. Daarom werd bedacht om opnieuw een trompe-l’oeil van deze beschilderde deur te maken, compleet met deurkozijn, zoals op de ansichtkaart die in het Vrouwenhuis verkocht wordt. Drie Zwolse ‘penseelprinsessen’ togen aan het werk.

Vrouwenhuis Zwolle trompe-l'oeil van een wuivende dame op de deur van de regentenkamer, met een fontangekapsel, olieverf op hout, 1700
Eerste opzet trompe-l’oeil van een trompe-l’oeil, met de hulp van een kwadraatrooster. Potlood en acrylverf op gegrondverfd hout

Uitgelicht : de restauratie (deel 1)

De voorgevel aan de Melkmarkt 53 zal van kleur verschieten

De monumentale panden waarin Museum Het Vrouwenhuis is gehuisvest krijgen een grondige restauratie. De werkzaamheden starten in augustus 2020 en zijn naar verwachting eind 2021 afgerond. In die periode is het museum gesloten voor bezoekers.

Het onderkomen van het historische Vrouwenhuis, gelegen tussen de Melkmarkt aan de voorzijde en de Voorstraat aan de achterzijde, is hard toe aan een grootschalige restauratie. Zowel aan de buitenkant als aan de binnenkant moet er veel gebeuren. Er wordt gewerkt vanaf het dak tot en met de riolering en fundering.

Het Vrouwenhuis bestaat uit verschillende panden die in de 17de eeuw al samengevoegd zijn. Het voorhuis aan de Melkmarkt is in de kern het oudst en staat er al meer dan 650 jaar. Het dwarsstuk aan de Voorstraat is als laatste gebouwd in de 18de eeuw, toen het al Vrouwenhuis was. Binnen heerst een groot vochtprobleem dat nu eens moet opgelost. Daken, goten en stucwerk worden niet alleen aangepakt voor betere isolatie maar vooral ook voor betere ventilatie. Interieur en collectie zijn dan beter beschermd. Bovendien wordt bespaard op energie en is het eeuwenoude pand beter voorbereid op de gevolgen van klimaatverandering.

De wirwar aan panden zorgt ook voor een chaotische riolering. Zo wordt bijvoorbeeld het rioolstelsel op de binnenplaats aangepakt. De beerput onder de tuinbak wordt verwijderd en er wordt een betere aansluiting op het gemeenteriool gemaakt. Bij de vorige restauratie in 1985-1987 werd in de kelder een beerput met leuke vondsten geleegd. Wie weet wat er nu nog het daglicht ziet…  

Als het museum na de werkzaamheden weer opengaat is er aan het interieur weinig veranderd. Dat is de afgelopen 20 jaar al verbeterd met o.a. de restauratie van het 130 jaar oude imitatiegoudleerbehang in de regentenkamer. Wat wel zal opvallen bij de oplettende voorbijganger is dat het museum ook een soort facelift ondergaat: de voorgevel van het huis krijgt een andere kleur. Kleurenonderzoeker Bert Jonker heeft vastgesteld dat delen van de gevel die nu wit zijn, oorspronkelijk een zandsteenkleur hadden.

Zodra het museum weer opengaat in 2022, worden ook de geplande festiviteiten rondom stichteres Aleida Greve weer hervat. Vanwege de corona-uitbraak kon dat in mei niet doorgaan.

Wie benieuwd is naar de vorderingen van de restauratie kan het museum online volgen via website, Twitter of Instagram.

Uitgelicht : 350 jaar Aleida Greve

Op dinsdag 21 april 2020 is het 350 jaar geleden dat Aleida Greve in de Grote Kerk van Zwolle werd gedoopt. Enkele dagen daarvoor moet ze zijn geboren in bierbrouwerij De Gouden Kroon, nu Voorstraat 34. Vanwege de hoge zuigelingensterfte werden baby’s zo snel mogelijk gedoopt.

Het zelfportret achter de verjaardagskaarsjes maakte ze in 1686, toen ze zestien jaar was.

Enkele jaren later, nadat beide ouders overleden zijn, zet zij met haar zusjes hun bierbrouwerij voort. Brouwerij De Gouden Kroon levert ook aan de magistraat van Zwolle. Haar naam staat onder een rekening die in het Stadsarchief van Zwolle in het Historisch Centrum Overijssel wordt bewaard.

De festiviteiten rond haar 350ste verjaardag konden vanwege het corona-virus geen doorgang vinden.

Uitgelicht : de slagerskalender 1978

In het Vrouwenhuis worden ook heel alledaagse voorwerpen bewaard, door de laatste oude bewoonsters achtergelaten.

Een ervan is de slagerskalender 1978, door slagerij H. Borst uit de Kamperstraat meegegeven aan klanten. Vol met recepten, niet alleen met vlees.

Helemaal niks bijzonders maar meer dan 40 jaar na dato geeft het toch een aardig kijkje in de keuken van 1978. En het is misschien het enige exemplaar in de wereld die de tand des tijds heeft doorstaan.

Wat dacht u van lichtbruin gefrituurde ‘Asperges à la Orly’ naar origineel Frans recept, zoals op de foto hierboven ?

Uitgelicht : de mysterieuze Eva van Marle

In het Vrouwenhuis hangen een aantal portretten die met ‘EM.F(ecit)’ zijn  gesigneerd. Ze zouden gemaakt zijn door de schilderes Eva van Marle.

Vijf van zes portretten, gesigneerd met ‘E(v)M.F(ecit)

Tot nu toe is er in de archieven niets over deze schilderes als persoon of over haar schilderijen te vinden. Nu zijn vrouwen minder makkelijk te vinden in de archieven maar helemaal niets is wel erg weinig.

Maar waar komt dan die naam vandaan ?

De naam wordt vermeld in de oudste inventaris van het Vrouwenhuis. De directeur loopt op 5 januari 1875 met de gouvernante door het huis en laat deze naam noteren als maker van de portretten. Als hij die schilderijen een paar keer uitleent voor een tentoonstelling, gaat deze naam een eigen leven leiden in de kunstgeschiedenis. Maar of ze ooit heeft bestaan ?

In een Zwolse gildelijst van schilders uit 1639 komt wel een man voor die met EM kan signeren : Evert Moerman. Hij is meesterschilder, afkomstig uit Antwerpen, en trouwt in 1635 met een Zwolse zilversmidsdochter. Hij schildert portretten van zowel katholieke als protestantse mensen, meest Zwollenaren. In 1657 wordt hij begraven in de Grote Kerk waar zijn zerk nog steeds te zien is. Meer weten over de mysterieuze Eva van Marle ? Lees dan verder in het Digitaal Vrouwenlexicon en in het Zwols Historisch Tijdschrift (2014).

Uitgelicht : het reglement van 1869

Etiket op de voorzijde
Drie van de achttien artikelen van het reglement

Directeur Willem Steven van der Gronden stelde in 1869 een reglement op dat hij de gouvernante en alle zeventien bewoonsters van het Vrouwenhuis liet ondertekenen.

Dit zijn drie artikelen van de achttien : ’s avonds om 10 uur thuis zijn, geen heibel in huis en zelf uw kamer schoonhouden. Wel meewerken anders wordt uw maandgeld ingehouden…

De gouvernante had de leiding over het huis en moest verantwoording afleggen aan de directeur.

Gouvernante Geertje Caper (Kaper), weduwe van Antoni Voorthuis, ondertekende als eerste. Zij bleef 24 jaar in dienst. Na haar pensionering in januari 1875 werd zij als bewoonster in het Vrouwenhuis opgenomen, iets wat wel vaker gebeurde met oudere personeelsleden. Zij overleed in juni 1876.

Uitgelicht : bierbrouwerij De Gouden Kroon in de Voorstraat

Rechts De Gouden Kroon, Voorstraat 34, Zwolle in augustus 2019. Aan het einde van de gevelrij het Vrouwenhuis, Voorstraat 46.

Een van de eerste geuren die de stichteres van het Vrouwenhuis, Aleida Greve, in 1670 zal hebben geroken, is de geur van bier. In 2020 is het 350 jaar geleden dat zij in De Gouden Kroon, bij de bierbrouwerij van haar ouders, werd geboren. En dat wordt gevierd !

In 1673 produceerde de Gouden Kroon het meeste bier van alle 17 bierbrouwerijen die Zwolle toen rijk was. Bier was een van de eerste levensbehoeften, samen met brood. Iedereen dronk dunbier, een zwak alcoholisch bier, van arm tot rijk, van jong tot oud, man en vrouw want dat was veilig drinken. De brouwerij van concurrent Jan van der Werff zat er schuin tegenover (nu de kledingwinkel van HKC Hony). Er stroomt dus al eeuwenlang bier door de Voorstraat…

Na de dood van haar ouders zet de jonge Aleida met haar zusters de brouwerij voort tot 1702. Een paar jaar later kopen ze een monumentaal pand verderop in de straat, Voorstraat 46 / Melkmarkt 53, dat Aleida na haar dood in 1742 tot een Oude Vrouwenhuis bestemd.

Stichting het Vrouwenhuis viert in mei 2020 (uitgesteld) het 350-jarig verjaardagsfeest van Aleida Greve met een boekje over de Gouden Kroon en bier in Zwolle en een nog te brouwen feestbier dat ‘Gezusters Greve’ zal worden genoemd (uitgesteld wegens Covid-19).

Uitgelicht : Willem en Mary

In het kunstkabinet ‘Het Vrouwenhuis anno 1690 : het huis van Pieter Soury en Aleijda Wolfsen’ (2002-nu) staan in de schouw van de Grote Sael twee haardpoppen. Deze beschilderde houten poppen vulden in de 17de en 18de eeuw de lege schouw als er geen haardvuur hoefde te branden.

De poppen zijn gebaseerd op het huwelijksportret van Willem II, prins van Oranje en stadhouder, en zijn piepjonge bruid Mary Stuart, de Engelse kroonprinses, geschilderd door Antoon van Dijck (Rijksmuseum, Amsterdam). De Zwollenaar Hendrik Wolfsen (1615-1684), vanaf 1645 eigenaar van het voorhuis van het Vrouwenhuis, woonde als jongeman met zijn neef de feestelijkheden in mei 1641 in Londen bij.

Als afgevaardigde van de stad Zwolle bij de Staten-Generaal van de Republiek in Den Haag mocht Hendrik Wolfsen in 1650 ook hun pasgeboren kind Willem III, acht dagen na de dood van zijn vader ter wereld gekomen, aanschouwen. De baby zag ‘seer gauchjens uyt de oogjens’, zo schreef hij aan de magistraat van Zwolle.

De poppen in de haard werden gemaakt in 2010, schaal 1 : 12. Maar tot grote verbazing van de maakster Saskia Zwiers bleek enkele jaren later ook een echte Mary I Stuart-haardpop uit de 17de eeuw te bestaan !

Samen met Paleis het Loo, dat momenteel gesloten is wegens verbouwing, verzorgt het Vrouwenhuis een project voor het basisonderwijs over vorstelijk en burgerlijk wonen in de 17de eeuw. De hiervoor beschreven baby Willem III, de latere stadhouder-koning en zijn vrouw, die ook weer Mary Stuart heet, staan daarin samen met stichteres Aleida Greve centraal.

This dolls house was made in the 21st century and represents the building of the Vrouwenhuis when the family Soury-Wolfsen lived here in 1690. The fireplace dolls are based on the wedding portrait of Willem II of Orange and Mary I Stuart in 1641, made by the painter Anthony van Dijck (Rijksmuseum, Amsterdam). The former owner of the house Hendrik Wolfsen participated in the wedding festivities in London in 1641.

Uitgelicht : de Tweede Wereldoorlog

Het Vrouwenhuis in de Tweede Wereldoorlog

Op 10 mei 1940 worden alle bruggen rond het centrum van Zwolle opgeblazen. Ook de treinen bij het station, de spoorlijn naar Kampen en de IJsselbrug worden verwoest in een poging de Duitse opmars te stuiten. De 22 dames die op dat moment in het Vrouwenhuis wonen, zullen angstige momenten gekend hebben.

Vanaf 1 september 1941 mochten Joodse kinderen niet meer naar hun eigen school maar kregen noodgedwongen les in de Munt aan de Voorstraat 41, tegenover de achterdeur van het Vrouwenhuis. Later werd het een joods ziekenhuis. Na de grote razzia’s in 1943, waarbij vele Zwolse Joden naar de vernietigingskampen worden afgevoerd, staat het leeg. 

In het Vrouwenhuis worden nog enkele spullen uit de oorlog bewaard. De directrice bewaarde in een mandje wat granaatsplinters en schreef er een briefje bij : ‘Oorlog 1942. Stukken van granaten gevonden op het dak en de binnenplaats. Directrice A. Hendriksen.’  Ook enkele verduisteringslampen (foto) en een verduisteringsgordijn bleven bewaard.

In het kasboek van de penningmeester is te lezen dat begin mei 1943 maar liefst 89 ruiten in het Vrouwenhuis moeten worden hersteld. Een paar dagen daarvoor is namelijk een kruitschip op het Zwarte Water ontploft. Op sommige plekken in het Vrouwenhuis is dat bijzondere oorlogsglas – van slechte kwaliteit door gebrek aan grondstoffen en machines – nog te zien. 

In mei 1945 krijgen de bewoonsters een extra toelage ‘met de Vrede’ vanwege het feit dat Zwolle op 14 april 1945 door de Canadezen is bevrijd.

Uitgelicht : filmopnamen in het Vrouwenhuis

Lichtmeting op de set in kamer 3 van het Vrouwenhuis, 1999

Onlangs nog was het Vrouwenhuis te zien op de achtergrond in de met veel Gouden Kalveren bekroonde speelfilm ‘Bankier van het verzet.’ Maar in 1999 werden ook in het huis filmopnamen gemaakt door VPRO-Televisie voor de filmserie ‘Bij ons in de Jordaan,’ over het leven van volkszanger Johnny Jordaan. Continue reading “Uitgelicht : filmopnamen in het Vrouwenhuis”